ABBAA DHABUU (Barruu dhaamsa Oromoo ammaa kanaan walqbatu)-Barreessan: tolejiruun@gmail.com

Abbaa dhabuu

cry3

Qabeenya hedduu kan gosa adda addaa qabna ture.Qabeenya mallaqaan tilmamuu hin dandeenye. Sanyii keenya qofaa miti addunyaa mara gahuu kan dandahudha.Maqaan abbaan kiyya naa baase Obsaa dha. Dargaggeessa umurii ganna digdamii shaniiti.Sababa abbaan koo leencoon roorroon diina ollaa isatti waan hammaateef, ijoollummatti narraa deemeef akka hiriyyoota koo carraa barumsaa aragachuu dhabuun kiyya qabeenya abbaan koo horatee bulchuu irratti rakkoo natti uumeera. Abbaan koo kan qabeenya keenya sirriitti hoganuu dandahu ani yeroon umurii wagga lama narraa deemee ture.Yoom dhufa laata jedheen yeroon namoota warra natti dhihaatan gaafadhu gaaf tokko utuu ati hin beekiin ni dhufa abdii hin kutatiin naan jedhu.

Hatahuuti garuu qabeenya abbaa koo irratti saamichaan karaa kallatti mana keenya irraan ol-gubbaa akka waraabessa halkanii harree duute argattee jabana duri irraa calqabee dabare dabareedhaan gadi nutti yaa`anii achumatti hanga dandahan nyaatani quufanii yoo fixu dadhaban isa kaan ammoo gara biyya isaanii isa ol-gubbaatti guurratanii ilmaan isaaniif kuusuudhaan rakkoo tokko malee guddisachaa, yeroo tokko tokko waraabessoliin sun dabeessa waan tahaniif abbaan koo inni leenci isa abdiidhaan eeggadhu, sodaachuudhaan yoo barbaadanis gama warra halagaa bira achi baargama ceesisanii kuufatu.Warraabessoliin jabana ammaa kun immoo safuudha kan nyaatee hinquufne malaan suuta suuta jedhee isa durii irraa bifa gurmaheen horii abbaa koo utuu lafee ishee hin hambisiin qorxomsanii nyaachaa turan ammas itti jiru.

Ani garuu yeroo hundaa saamichaa qabeenya abbaa koo kanatti utuun ijaan ilaaluu halkaniif guyyaa taheen baay`een gadda.Obboleewwan dhiiraa fi dubartii bay`een qaba, kan naa hangafan jechuu koti isaan irra darbees fira dhiigaa karaa abbaa koo fi harmee koos bay`eetu jiru. Haatahu malee sanyiin abbaa koo waliigaltee ynk tokkumma waan hin qabneef yeroo hundaa wal-dhaggeeftanii walii ajajamuun jidduu isaaniitti bay`ee hin mul`atu. Hunduu dabaree dabareedhaan gareen wal-qooduun ana wayyaa irratti takka wal-ijaaraa, yeroo biraa immoo wal-diigaa turan ammas sanumatti jiru. Tokkumaa dhabuun dhiiga kiyyaa diinaaf karaa saaqee qabeenya samuu qofa miti lubbuu keenya baasuuu fi baasaatti jiru waraabessoonni. Warra jajjaboo fi abdiin boruu keenyaa irra jiru immoo akka bineensa adamsanii qabuun boola isaaniitti naqatanii gaafa barbaadan akka fedhanitti isaan adabaa fi kaniin immoo ari`anii laga gamaa ceesisu.

Oboleewwan koo isaan kaan aarii irraan kan kahe bakka abbaan koo jiru barbaacha deemani,kun immoo asummatti jireenya godhatanii utuma waraabessolii qabeenya abbaa isaanii ishee haftee jirtu harka duwwaa isaanii meeshaa hammaayya malee ulee/dullaadhaan irraa faccisanii abba isaanii obsaan eegaa jiru.Firoonni koo warri abbaa koo dura dhalatanii barnoota baratanii beekumsaa horatan akkatti waraabessicha diina keenya kan tahe qabeenya keenya irra darbee isa nu nyaatee nu fixuuf kahe akkatti ofirraa rukutanii deebisan waan beekaniif hin sodaatan ture.Haa tahu garuu, waraabessi meeshaa ammayyaa fi michoota isaa wara fagoo deeggarsa waan qabuuf kan ajjeesee garii isaani immoo bakka firri isaanii hin arginetti boolla isaanii hadhuura lafa abbaa koo keessatti dhoksaadhaan yeroo yerootti dhaqee ilkaan isaa fi qeensa isaatiin ciniinuu fi moccoruudhaan ija jaamsuu,gurra kutuu ,qaama isaanii madeesuuu fi kkf irratti raawwata.

Kan nama dhibu waraabessi inni gubbaa irraa gad-nutti yaa`u sun waan halagaa ta`eef har`a nyaatee quufee du`uu waan barbaaduuf , sanyii abbaa koo keessaa maqaan isaa Kennaa kan jedhamutu dallaa abbaan kiyya jabeessee gadi dhabee deeme buqqisee karaa kallattii gubba irraan gadi waraabessota lafa gogaa hurufa gammoojii keessa jiraachaa ture gadi nutti banee isaan wajjin michoomuun sanyii isaatti garagalee halagaa wajjin qabeenya keenya xiqqaa irraa hanga gurguddaatti nusaamaa fi nusaamsisaa jiraata. Kennaan achi fageesee hin yaadu sabaabiin isaas innis akkuma michoota isaa garaadhaaf bitamaadha.Har`a nyaadheen du`a jedha.Yeroo hiddi dhiiga Kennaa michoota isaatiin rakkoo tokko malee qabamee ajjeefamu,ijji jaamu,gurri kutamu,kolaafamu, qabeenyii keenya saamamu fi kaan biyyaa hambaati akka Elleetti ari`anii ceesisuu irratti Kennaan jara gargaara ture ,yeroo waraabessi sanyii isaa akka sareen kuruphee asiif achi ariitee qabachuuf jettuu Kennaan cooma muracha fi booka unachaa ilkaansaa ilkaan karkaroo fakkaatu fi garaan isaa sa`aa rimoofte fakkaatu kanaan tahee kolfa .Moo “yaa jallaa koo” jette jedhan bosonni muka qottoodhaan. “Garaan koo achi narraa haa jedhu abbaan fedhe kan fedhe haa jedhuu” jette jedhan.

Saba diinonni fagoof dhihoodha itti bay`ataniif Obsaan guyyaan dhiitee bariitu keessi isaa yeroo hundaa boqonnaa hin qabu. Jarri saamtuun qabeenya abbaasaa harka qullaa isa hambisuuf Kennaadhaan riqicha godhatanii karoora dheeraa baafachuun tokkummaadhaan socho`aa jiru.Kun Kennaadhaaf qaanii guudda dha. Jarri ollaa keenya gubbaadha gad-dhufan sun samuusaa ykn garaa isaa akka sa`aa amoolee araabsisanii gowomsanii malaan aannan irraa elmatan kennaadhaan fayyadamanii qabeenya abbaa koo akka cirrachaa yaa`ee hin dhumne kana halkaniif guyyaa itti ejjetanii yoo barbaadan konkolaatan ykn xiyyaaraan ol-gubbaati gurratu.Yoo fedhan immoo bifa maallaqaan maqaa ijoollee isaanii fi hadha mana isaaniittiin baankii fedhanitti kuufatu.

Egaa as irratti lubbuun isaa jannata hin galiin malee Goobanaa fi Kennaan anaaf adda baatee hin qaban. Kennaan kana wallaalee miti sirna darbe irraa waan baay`ee barateera jarraa 21ffaa keessa utuu jiruu waan fedhe jala dhokata natti hin fakkaatu,rakkoo ykn roorroo sanyii isaa irra gahu ni beeka ,ni arga garuu maal godhu waan dhuftee darbiituuf jecha garaasaatiif bitamee himimmaan fi dhiigni lammii isaa kan ijjoollee hanga jaarsolii yoom iyyuu qooruu hin dandeenye akka bishaan laga Gibee qaama isaanii irra dhangalahu ,madaa bara baraan dhaloota irraan gara dhalootatti darbuu dandahu sanyii isaa keessa akka summii facaasee dhaalchisee deemuuf fedha.

Hanga abbaan koo Lencoon bakka jiruu deebihee naa dhufutti waraabesooni qabeenya isaa gosa kan akka lafa,albuuda,mana,dhaabbata daldala gosa adda addaa ,horii isaa fi kkf enyutuun,bakka fi yeroon itti saamame akkasumas sanyii koo booolla isaanii keessatti enyuun akka dararamanii,qeensa isaaniin moccoran,ciniinaa fi nyaatan galmee guddaa isaa irratti galmeessseen isaaf kennuudhaaf fi addunyaatti beeksisuutan jira.Garuu abbaan koo yeroo gabaabaa keessatti utuu gufuuf gufaanni isa hin rukutiin karoora manaa baheef fiixaan akka isaa bahuu fi sanyii isaa akkuma isaa lammii isaaniif quuqaman wajjin tokkumaan isaanii cimee daandiin isaan irra deeman dugda handaaqoo taatee fi nagaan qe`ee fi qabeenya isaanii ishee ilaalanii hin quufne uumammaan qabeenya adda addaa fi jireenya namaatiif bashaatuu fi badhaatuu kanatti akka dhufan abdii utuu hin kutatiin eegaan jira.

Gaafa sana garuu diini keenya waaqa seenuuf akka itti fagaatuu, lafa seenuuf akka itti jabaatu, fi qilleensa irra balali`uuf akka isaan hin baanne asumaan achi tilmamuun na hin rakkisu. “Harreen gafa alaaktu malee gafa dhuuftu hin beektu” akkuma jedhan yeroo sana kennaadhaa fi diinni keenya saamanii tuullachuu ykn nyaachuu malee meeqa akka saaman bay`ina irraan kan kahe tilmamuun isaan rakkisa taha.

Waraabessoonni ollaa keenya horii abbaan koo uumamaanii fi dafqa isaatiin dhama`ee horate irratti kallattii kamiin saamachuu akka dandahaan akkuma namaa karoora yeroo dheeraa fi gababaa sirriitti adda baasanii beekuu.Haxxumaan isaan itti fayyadaman keessa tokko ammas tahee gara fuulduraatti garaan isaanii fi kan ijjoollee isaanii akka hin hir`anneef waan sadii irratti cimsanii hojjechaa jiran keessaa walitti dhufeenya siyaasaa,dinagdee fi hawwaasummaa gidduu jiru saamicha isaaniif baay`ee murteessadha waan taheef bareechanii akka sansalataa walitti hidhatanii waliigalteedhaan irraa hanga gadiitti hoogganuun bakka jiranii yuusanii wal-waamuun qabeenya abbaa koo irratti wal-horanii ,guddatanii,fi furdatanii bashanaana jireenya gaarii jiraatu.Safuudha bineensa ammaaf hagabuu olee hin bulu dhaabiidhumatti lafee kee caccabsee dhiiga kee dhuguudhaan lubbuu kee baasu.

Barreessan: tolejiruun@gmail.com

Yaada Keessan kan toora FB kanaa gadirratti kennaa