KUUSAA AFOOLA OROMOO KEESSAA -Itttiin nuuf bohaaraa

MARAROOAfoola Oromoon bashannanaa–

5abff902d1908cfc924cef425f69b929

Mararoon damee afoola Oromoo keessaa isa tokko yoo ta’u, gama dhiiraatiinis ta’e kan dubaraatiin walaloo humna garaa nama raasu kan qabuudha. Haalli dalagaasaas (ittiinsirbamu) ta’e ergaansaa miira namaa kan kakasuufi yaada gaddaa namatti naqee kan nama boosisuudha. Yeroo baay’ee mararoon dubaraa meeshaa aadaa dibbeedhaan waa’ileeffamee waan dhihaatuuf daran miidhagaadha.

Akka irranatti eeruuf yaalametti sirna fuudhaafi heeruma naqataa keessatti intalliifi gurbaan kan walfuudhan fedhii maatiisaaniitiin yookiin fedhii waliisaaniitiin ta’uu danda’a. Yeroo baay’ee garuu keessumaa gama
dubaraatiin fedhiinshee eegamaafi hinturre (amma haalonni jijjiramaa jiraatan iyyuu). Maarree dubarri tokko osoo isheen hinbarbaadin yommuu heerumsiisan komeeshee mararoodhaan ibsatti. Kana
garuu kan ibsattu fuulaa fuulatti osoo hintaane guyyaa kennaa hiriyyootashee waliin dhoksaadhaan gara boroo naanna’anii weeddisu. Akka armaangadiitti:

Heennaan haama yaa kaloo,
hin afiin ajjeerradhu,
seenaan dhaama yaa haadhakoo,
hinrafiin dhaggeeffadhu,
yoo rafteef qalbeeffadhuu…
jechuudhaan quuqqaa garaashee
haaloota sadirratti hundaa’uu ibsachuu
jalqabdi. Haaloonni quuqqaa kunneenis
utuu umrii malee heerumuu, fedhiin ala
horiidhaan jijjiiramuufi walcaalchiisu
ta’uu danda’a.

Mee kanneen tokkotokkoon haa ilaallu.
1. Umurii malee heerumuu: 154043049.54jFELRb.19AnOromawedding.EthiopiaDubarri tokko sababa umrii malee ishee
heerumsiisaniif akkana jettee komeeshee ibsatti.
A) Harmi koo hinbaanee, ni quuqxe
malee,Yaa aayyoolee koo,
Laanni koo hingeenyee, Yaa aayyoolee koo,
na quufte malee,ulee geeshee muruu,
maaf na laatta haadha koo, anoo beekee hinbuluu.

B) Yaa abbaayyee koo,yaa aayyolee koo,
Maaltu maal ta’ee, kan badii ta’ee,
Cabaawoo hintuffannee,
Darbaawoo hindubbanne,
Yaa ayyoolee koo iddoo ciisakoo
gumbii dhaabbadhuu
Cabaa irbaatakoo dilbii kaawwadhuu,
Dibaa mataakoo samaa kaawwadhu.

C) Yaa obbolee koo,
Gadi bahaati, gorbatti siiksaa,
Guyyaa kennaa koo torbeetti hiiksaa,
Gaafa torbee koo kurnootti hiiksaa
Gaafa kurnookoo malli funyoo koo.
jettee komee maatiisheerraa qabdu
ibsatti.

Oromo Traditional Cloth
Walaloo kana keessatti intalli akka heerumaaf hingeenye tokkooffaa harmashee waabeeffachuudhaan ibsatti. Aadaa Oromoo keessatti mallattoo ta’uudhaan waan ibsu qaba. Durba tokko “harmishee hin baane” yoo jedhamu xiqqoo ta’uushee agarsiisa. Harmiishee ba’ee qomarraa yoo mul’atu garuu geessuu ta’ushee mul’isa.

2. Fedhiin ala horiidhaan jijjiramuu: kanas akka armaan gadiitti ibsatti.
A) Waddeessa qe’ee murmurtuu hinseenee,Murmurtaniiree guddiftuu ijoollee?
Haasooftuu qe’ee gurgurtu hinseene, Gurgurtaniiree?
Ani ji’an se’e laftoo halkanii
Ani jiran se’e nattoo maltanii.

B) Yaa ayyooleekoo
Yommuun ani xinnoo, siree dhodhooftee,
uruuruu jetta, Amma maal goonaan, barcuma
haaxoftee, qarshii lakkooftee, gurguruu
jettaa? Yommuu na biraa dirribee jettaa,
Dirribiin dhufnaan dirribee gattee
dirrib koo jettee,

Horiidhaaf jettee dhalakee gattaa?

Qarshii qiraacii darbattee keessaa,

guchuma keessaa,
Dhalli bilaatii ergattee teessaa,

dull-uma keessa
Walaloon kun heeruma bittaafi gurgurtaatti fakkeessuun ibsa. Akkuma beekamu gurgurtaa keessatti horiin yookiin meeshaan gurguramu tokko eenyuutti, meeqaaniifi yoom akka gurguramu murteessuuf yaada kennuu
hindanda’u. Intalli mararoo kana weddiftuus heerumni kanarraa adda akka hintaane addeessuudhaan warra gurgurtaa gaggeessan sana komatti fedhiin osoo hinta’iin horiif jecha haala kanaan ishee kennuunsaanii
gurgurtaarrayyuu darbee du’a akka itti fakkaate himatti.

Haa ta’u malee aadaa Oromoo keessatti dubarri hundi haala kanaan heerumti jechuu miti. Garuu fedhiisheerra qabeenyi dhiiraa akka caalu geeraraanyommuu ibsamu ni mul’ata.

Fakkeenyaaf caalmaa abbaa horii
mul’isuuf akkanaan geeraru.

Naqamtee Kumsaatu caalaa,
Kumsaa Mooriitu Caalaa,
Naqatee durba fuudhuuf,
Abbaa horiitu caalaa,
Naqamtee Kumsaa Morii,
Na qabde gumjaan horii, jechuun kan geeraran kanumaafi.
Eegaan burqaan komee durba tokko fedhiidhaan ala horiidhaan jijjiramuu
yoo ta’u inni sadaffaan ammoo walcaalchiisuudha.
3. Walcaalchiisuu:- Aadaa Oromoo keessatti yeroo hedduu ijoollee dubaraarra dhiira caalsifachuun ni calaqqisa. Yommuu dubartiin tokko dhiira deessuufi dubara deessullee gammachuun namonni mul’isan walqixamiti (amma amma jijjiramoonni jiraatanillee). Yommuu weedduu da’umsaa weeddisan illee akkan armaan gadiitti dhiira caalchisuun weeddisu turan.
Awwaaree jalli awwaara’ee,
Abdiisaa situ ayyaana’e,
Kan mutaan lilma sii ta’e,
Kan mucaan ilma sii ta’e.
Jechaa abbaa mucaatiif
gammachuusaanii ibsu. Yommuu
dubarrii dhalatte garuu baga
ayyaanoofte hinjedhan.
Kana malees dubarrii heerumtee kan ormaa taati, dhiirimmoo yoo fudheellee
qe’ee warrasaatti hafa jedhanii waan
amananiifis akkana jedhu:
Haadha farsoo naqxee,
Ilka maa hin naqanne,
Ilki cabee badaa,
Ilma lafee namaa,
Isatu namatti hafaa.
Eegaan dubarri Oromoo walcaalchisa
kanamaxresdefault waan beekaniif akka armaan
gadiitti mararoosaanii dhaammatu.
A) Guduruu sirbuu gemboo daaddisuu,
Nuun duruu jibbuu obboo caalchiisuu
Obboon garaadha nutii halagaadha,
Obboon kan isaanii nummoo maal
saanii?
B) Hindaaqqoon dhaltee qooxii jalattoo
Obbolee dhiiroo
Nan suuqqattanii kootii jalattoo
Kootiin kan keetii ani maal keetii?
Jechuudhaan dhalootumarraa kaasanii
ishee akka lagaatti akka ilaalaniifi
obboleeshaa warra dhiiraa ofitti akka
aansaa turan dubbatti. Kana malees
obbolaan dhiiraas isheef osoo ho’uu
dhiisanii heerumaaf dabarsanii
kennuusaaniif ni komatti.
Walumaa galatti, haalli dubarri
heerumuuf jettuu mararoodhaan
yaadashee ibsattu garaagara ta’uullee
qabiyyeensaa walirraa fageenya qaba
jennee hin amannu.
Dubbistoonni keenyas naannawa
keessanitti dubarri naannawaa keessanii
heerumuuf jettu akkamiin mararoo akka
dhaaaammattu yoo nuf ergitan ni
keessummeessina.

Beekan Guluma Erena
Follow Me

Beekan Guluma Erena

Beekan is writer, editor, researcher and Afaan Oromoo Instructor at Harvard University.
He wrote more than 30 books in Afaan Oromoo and editing many more Oromo books, magazines and articles. Currently, he writes on his site (beekanguluma.org) and gibetube.com on current issues of Oromo people, culture, education and politics in Oromo.
Beekan Guluma Erena
Follow Me

Yaada Keessan kan toora FB kanaa gadirratti kennaa